Ο OCTAVE MERLIE για τις παροιμίες

Προτάσσω τον πρόλογο από το βιβλίο του OCTAVE MERLIE^⟨5⟩ στις παροιμίες, διότι αυτός ο σημαντικός Ελληνιστής και “Έλληνας”, όχι απλώς “Φιλέλληνας”, θίγει καίριες πλευρές της ζωής των Ρωμιών στους οικισμούς των ΦΑΡΑΣΩΝ και κάνει ενδιαφέρουσες πρωτότυπες αναφορές για τη Ρωμιοσύνη στη Μικρά Ασία. Πιστεύω πως αξίζει τον κόπο να “ακούσουμε” τί λέει για τον Μικρασιατικό ελληνισμό αυτός ο Γάλλος με τη γνήσια ελληνική ψυχή.

Ο Διευθυντής του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών, Οκτάβ Μερλιέ, σύζυγος της Μέλπως Λογοθέτη, ιδρύτριας του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών (Κ Μ Σ) μετέφρασε στα Γαλλικά τις 900 παροιμίες των Φαράσων που βρίσκονται δημοσιευμένες στη σειρά ΚΑΠΠΑΔΟΚΙΑ 5, του Κ Μ Σ^⟨6⟩. Ο Οκτάβ Μερλιέ προλογίζει την εργασία του με ένα “ύμνο” θα έλεγα, για τον Μικρασιατικό Ελληνισμό. Πιστεύω πως κάνει πολλές εύστοχες παρατηρήσεις για τους Ρωμιούς της Ανατολής, που ξεριζώθηκαν και ήλθαν κατά κύματα στον ελλαδικό χώρο. Θεώρησα χρήσιμο, για τον Νεοέλληνα αναγνώστη, να προτάξω αυτόν τον πρόλογο μεταφρασμένο στα ελληνικά, επειδή το πρωτότυπο είναι μάλλον απρόσιτο στον Έλληνα αναγνώστη. Οι σημειώσεις είναι δικές μου. Με σεβασμό στον ελληνιστή και γνήσιο φίλο της Ελλάδας και αγαπητό Οκτάβ, ας είναι αυτός ο πρόλογος αφιέρωμα in memoriam. Οι μεταφρασμένες παροιμίες δημοσιεύτηκαν ταυτόχρονα με τις πρωτότυπες από το Κ Μ Σ σε δύο ξεχωριστές μονογραφίες το 1951.

Octave Merlier, “INTRODUCTION”^⟨7⟩

“Είχαμε να διαλέξουμε ανάμεσα σε τρεις εκδόσεις αυτών των παροιμιών: είτε να προχωρήσουμε σε πιστή μετάφραση καθεμιάς μαζί με το ελληνικό κείμενο, είτε σεβόμενοι τη διάταξη του Μ. Λουκάτου, να τις οργανώσουμε όλες σε ένα σύνολο, ή τέλος να συνθέσουμε εκ νέου το σύνολο κατά μία νέα ταξινόμηση. Υιοθετήσαμε τη δεύτερη λύση, σκεπτόμενοι τους ξένους αναγνώστες, τους οποίους θα ενδιέφερε τόσο το πνεύμα των παροιμιών, όσο και η λεκτική του απόδοση από τη φαρασιώτικη διάλεκτο. Σπανίως απομακρυνθήκαμε από το πνεύμα και το σκοπό των παροιμιών. Η ταξινόμηση που υιοθέτησε ο Λουκάτος με τη βασική λέξη κάθε παροιμίας, αυτή η ίδια τακτοποιημένη κατ' αλφαβητική σειρά είναι από τη φύση της άτακτη στη Γαλλική μετάφραση, αλλά η αντιστοιχία προς την ελληνική αναγνωρίζεται εύκολα χάρις στην αρίθμηση. Και ο πίνακας των αναφερομένων λέξεων η οποία συστήθηκε με λεπτολογία, που θα φανεί ίσως υπέρμετρη, επιτρέπει να αναγνωρίσουμε τη θέση των πλέον διάφορων όρων μέσα στις παροιμίες. Έτσι, αυτό το μικρό τεύχος αποκτά την αυτοτέλειά του και ελπίζω να είναι χρήσιμο για τους λαογράφους, καθώς και σε όλους εκείνους που ενδιαφέρονται για τα ελληνικά πράγματα.

Τα Φάρασα ήταν ένα ελληνικό χωριό με 1500 ψυχές, που βρισκόταν στα όρια της Καππαδοκίας, στην απότομη ζώνη όπου συναντάται ο Ταύρος με τον Αντίταυρο. Κτισμένα σε μια απόκρημνη όχθη, που δεσπόζει του χειμαρρώδους Ζαμάντη, είχαν περιφρονήσει τις εναλλαγές της Ιστορίας. Εισβολές, πόλεμοι, επαναστάσεις κατά τους αιώνες, είχαν καταστρέψει τη Μικρά Ασία. Ο Ελληνισμός αντιστάθηκε όπως μπορούσε. Η Εκκλησία, η ζωτικότητα της φυλής, η επιρροή των μεγάλων προγόνων, είχαν συχνά το “καθήκον” να αποτρέπουν τις απειλές. Το ήθος των ανθρώπων, και η ζωτικότητα, μας δίνουν μεγάλα μαθήματα. Ένας λαός που διαθέτει μια άγρια ενεργητικότητα, δαμάζει τη μοίρα του. Όμως η ενεργητικότητα μονάχη της δεν θα έφθανε αν αυτή δεν εμπνεόταν από το πνεύμα.

Η ελληνική στρατιωτική καταστροφή του 1922 και οι αποφάσεις των κυβερνήσεων που υπόγραψαν τις συνθήκες ειρήνης της εποχής, είχαν ως αποτέλεσμα να εκκενωθεί η Μικρά Ασία σε δύο^⟨8⟩ φάσεις από όλους τους ελληνικούς πληθυσμούς. Τα Φάρασα από το 1924 δεν είναι πλέον ένα ελληνικό χωριό. Με βάση τις συνθήκες που καθόρισαν την υποχρεωτική ανταλλαγή των πληθυσμών, οι Έλληνες των Φαράσων εξαναγκάστηκαν σε μετοικισμό στην Ελλάδα. Αναπληρώθηκαν από τους Τούρκους που ήλθαν από τη Μακεδονία.

Η περιγραφή της φυγής θα γίνει σε ένα επόμενο τόμο αφιερωμένο στα Φάρασα^⟨9⟩. Αυτό που πρέπει να πούμε εδώ, είναι ότι τα γεγονότα δεν γίνονται μεθοδικά και απλά, όπως τα εκθέτουμε. Οι Φαρασιώτες ξεμπάρκαραν στην Ελλάδα σε μια χώρα κατεστραμμένη από μια ήττα άνευ προηγουμένου, μετά από δεκαετείς νικηφόρους πολέμους που συνοδεύονταν από διαιρέσεις και αντιζηλίες πολιτικές τυφλές και ανελέητες. Είκοσι εφτά έτη έχουν περάσει από τότε. Ο δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος και ο εμφύλιος που τον ακολούθησε απώθησαν αυτές τις αναμνήσεις στην αχλή της λήθης. Εντούτοις είναι απαραίτητο να ξαναθυμηθούμε αυτά τα γεγονότα για να εξηγήσουμε τη διασπορά των Ελλήνων της Μικράς Ασίας μέσα σ' όλη την Ελλάδα. Δεν μπόρεσαν όλοι να αποκατασταθούν. Ένας μεγάλος αριθμός τακτοποιήθηκε όπως μπόρεσε^⟨10⟩. Χιλιάδες εξαντλημένοι από ανεκδιήγητες δυστυχίες πέθαναν. Όσοι επέζησαν, είναι άνθρωποι επίμονοι, υπομονετικοί, προικισμένοι μ' αυτή την ελαστικότητα την οποία το πεπρωμένο φαίνεται να έχει χαρίσει στον ελληνισμό, όταν τον εγκατέστησε πάνω στις δύο όχθες του Αιγαίου Πελάγους. Αυτή η υγρή γέφυρα η οποία, αντί να χωρίζει, ενώνει την ευρωπαϊκή ήπειρο με την Ασιατική, είναι μία πεδιάδα απέραντη, αλλά όχι χωρίς θύελλες δυνατές και δολοφονικές. Εδώ, οι παλίρροιες είναι οι μεταναστεύσεις των πληθυσμών που ανανεώνονται αδιάκοπα από αιώνα σε αιώνα.

Αυτή τη φορά η άμπωτης έριξε κάποιον αριθμό Φαρασιωτών, κάπου ανάμεσα στην Αθήνα και στον Πειραιά. Έζησαν εκεί ανώνυμοι για οχτώ χρόνια, ως την ημέρα που ένας Έλληνας ψάχνοντας για τραγούδια λαϊκά αυθεντικά προερχόμενα από τη Μικρά Ασία, βρήκε στο Μοσχάτο δύο απ' αυτούς. Ήταν ένα θαυμάσιο ψάρεμα που δεν έχει πάρει ακόμη τέλος. Στον άγνωστο που τους ρώτησε, οι πρόσφυγες είπαν κατ' αρχάς, για να απλοποιήσουν τα πράγματα, ότι ήταν από τη Μικρά Ασία. Αν ζητά κανείς ακρίβεια μιλούν για την Κωνσταντινούπολη, την Σμύρνη ή την Καισάρεια. Είναι ονόματα γνωστών πόλεων. Πώς να εξηγήσουν ότι είναι Έλληνες και Ορθόδοξοι εφόσον ομιλούν για Σουλούτσοβα, Μπερεκετλή ματέν Μπαχτσετζίκ; Και που μιλούν μια διάλεκτο ξένη και άγνωστη ή τουρκικά;

Αυτές ήταν οι έρευνες της κ. Μερλιέ – Λογοθέτη και του πρώτου συνεργάτη της Δημήτρη Λουκόπουλου. Μέσα σ' αυτή την πλημμύρα των προσφύγων, πιο άθλια η μια από την άλλη, ο αναγνώστης μπορεί να δει δείγμα δουλειάς στην εισαγωγή του Αρχείου της Μικρασιατικής Λαογραφίας^⟨11⟩.

Υπήρχαν ακόμη το 1930 χίλιοι Φαρασιώτες ζωντανοί μέσα στην Ελλάδα. Τουλάχιστον 79 απ' αυτούς ρωτήθηκαν επί μακρόν υπομονετικά και μπόρεσαν να ζωντανέψουν μέσα σε εφτά τόμους τη μικρή τους πατρίδα, με τα ήθη, τους ιδιωματισμούς και τις παραδόσεις, την εσωτερική και εξωτερική ζωή, τις εργασίες και τις διακοπές.

Τη θρησκευτική ζωή περιέγραψε ο Δ. Πετρόπουλος από δελτία που συγκέντρωσε ο Δ. Λουκόπουλος^⟨12⟩. Αυτός ο τόμος εκδόθηκε το 1949. Το 1948 ο Ν. Ανδριώτης^⟨13⟩, καθηγητής Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, δημοσίευσε τη Γραμματική της διαλέκτου των Φαράσων. Αλλά αυτά τα έργα που δημοσιεύτηκαν στην ελληνική, ήταν απρόσιτα για ένα ξένο αναγνώστη. Γι' αυτό και η ιδέα να μεταφράσουμε τις παροιμίες στα Γαλλικά και αργότερα τη Θρησκευτική Λατρεία των Φαράσων.

Τα Φάρασα είναι επίσης ένα σύμβολο (symbole). Αετοφωλιά (nid d' aigle) - έλεγε ήδη ο Reclus το 1884 - χαμένα στα πέρατα της Καππαδοκίας, σε υψόμετρο μεγαλύτερο των 1200m και λεύγες μακριά από κάθε σπουδαίο κέντρο. Αυτή η μεγάλη κώμη, που δεν μπορούσε να τη φτάσει κανείς παρά μόνο διασχίζοντας χιλιάδες μονοπάτια σε απόκρημνα βουνά χαρακωμένα από ισχυρά ρέματα, επέζησε δια μέσου των αιώνων ως μια εστία Ελληνισμού. Μπορεί κανείς και το λιγότερο να μιλήσει για ένα πολύ μακρινό παρελθόν, εφόσον δεν ξέρουμε ακόμη ποια εποχή ιδρύθηκαν τα Φάρασα^⟨14⟩. Αλλά αυτή η γνώμη παραξενεύει και αυτούς τους Καππαδόκες τους απομονωμένους με το ιδίωμα που κατ' αρχάς παραπλανά.

Πρέπει εδώ να εξηγήσουμε: Ο Ελληνισμός είναι μια ιδέα την οποία οι Έλληνες αισθάνονται καλύτερα από ό,τι μπορούν να προσδιορίσουν. Συχνά έχουν αρνηθεί στους σημερινούς Έλληνες ότι είναι από τη φυλή των Αρχαίων Ελλήνων^⟨15⟩ και οι ίδιοι ταράζονται στην ιδέα πως έχουν μέσα στις φλέβες τους περισσότερο αίμα Βενετικό–Φραγκικό, Σλαβικό ή Τουρκικό παρά αίμα Δωρικό-Ιωνικό ή Αιτωλικό. Αυτό θα σήμαινε πως υπήρξε μέσα στο παρελθόν ένα χάσμα. Μια διακοπή ή καλύτερα ότι η Ελλάδα υπήρξε για ένα ορισμένο χρονικό διάστημα έρημος και κατόπι κατοικήθηκε εξαρχής από ξένους. Ή ότι το αίμα της σημερινής φυλής άλλαξε από τις επιδρομές της Δύσης, του Βορά και της Ανατολής. Εάν το αίμα κάνει τον Έλληνα κανείς ακόμη δεν ξέρει ακριβώς τη σύνθεση ούτε την απαιτούμενη αναλογία για να διακρίνεις τον Έλληνα από τον βάρβαρο. Ή ακόμη ότι ένα άλλο γεγονός σε παλαιούς χρόνους φαίνεται να έχει διασπάσει τον Ελληνισμό. Εάν η ψυχή περισσότερο από το σώμα κάνει τον Έλληνα, τί πρέπει να σκεφτούμε για την αντικατάσταση της ειδωλολατρικής ψυχής από τη χριστιανική ψυχή;

Οι Αθηναίοι, αυτοί οι μεγάλοι σκεπτικιστές και είρωνες, οι οποίοι κράτησαν σε απόσταση τον Άγιο Παύλο, όπως ο Δημοσθένης είχε καταπολεμήσει τον Φίλιππο, έπαυσαν να υπάρχουν υποτασσόμενοι στο Χριστό, όπως είχαν υποταχθεί στο Μ. Αλέξανδρο. Και αν σήμερα είναι Χριστιανοί, και καθώς αποδίδουν, δίκαια, τον τίτλο του Έλληνα ήρωα στον Αλέξανδρο τον Μακεδόνα, δεν είναι αυτό μια ένδειξη πως ο Ελληνισμός δεν είναι πλέον ό,τι ήταν πρώτα;

Αλλά η γλώσσα, θα έλεγε κάποιος; Αδύνατο επιχείρημα. Για τους δημοτικιστές, η λαϊκή γλώσσα είναι μια αυθεντική και νόμιμη συνέχεια της αρχαίας ελληνικής. Αλλά για τους καθαρευουσιάνους, που θέλουν να γυρίσουν την Ιστορία πίσω, η λαϊκή γλώσσα είναι άθλια και βάρβαρη μπροστά σ' εκείνο που ήταν τότε. Μόλις μπόρεσε να εισέλθει στην ποίηση και στη λογοτεχνία^⟨16⟩.

Βιάζοντας κάπως τα πράγματα μπορούμε να πούμε για τους φανατικούς καθαρευουσιάνους ότι υπάρχει ένα μόνο μέσο για να αποδείξουμε την αγνότητα του αίματος και να βεβαιώσουμε τη γέννηση του σύγχρονου ελληνισμού από την αρχαία Ελλάδα. Είναι να ομιλούμε και να γράφουμε τα ελληνικά του Ξενοφώντα και του Πλάτωνα, αν δεν μπορούμε να γράφουμε σαν τον Πίνδαρο ή τον Όμηρο.

Είναι προφανές για μένα – που μη έχοντας ρόλο στην υπόθεση αυτή - ότι μπορώ να κρίνω πως το διαρκές του ελληνισμού βρίσκεται εξίσου καλά μέσα στη δημοτική γλώσσα όσο και στην Ορθοδοξία. Και πρέπει ακόμη εδώ να επισημάνω σ' αυτή την ερώτηση, όπως κάνει ο Χημικός για να ορίσει τα συστατικά ενός σώματος, ότι ο Έλληνας δεν βρίσκεται μέσα στα αιμοσφαίριά του αλλά μέσα στο πνεύμα του.

Πρέπει καταρχήν να κάνω μια προκαταρκτική διάκριση. Παραμερίζω εξ αρχής όλους τους Έλληνες που, μέσα σε ένα κόσμο διαιρεμένο σε Μεγάλες και Μικρές δυνάμεις, ντρέπονται να ανήκουν σε ένα μικρό έθνος με κάπου εφτά εκατομμύρια ψυχές, αλλάζουν το όνομά τους για να δείξουν μια αλλαγή στην καταγωγή τους. Δεν παραμερίζω όμως όλους τους Έλληνες οι οποίοι μένοντας μέσα στη χώρα τους, έχουν αποξενωθεί από τους προγόνους τους στην τρίτη γενεά. Επιθυμώντας να εκφράζονται σε μια γλώσσα ξένη προς τη δική τους και μη γνωρίζοντες πλέον τη γλώσσα των προγόνων τους, χωρικών ορεσίβιων ή ναυτικών, νομίζουν ότι είναι υποχρεωμένοι να βαρβαρίζουν σε ένα στιλ του Ισοκράτη παρά να χρησιμοποιούν τη γλώσσα του Σολωμού, του Παλαμά, του Σικελιανού. Είναι ευάριθμοι και εκείνοι που ντρέπονται για τα λαϊκά τραγούδια και τους ορεινούς χορούς. Βρίσκουν στον Wagner, Beethoven και J. S. Bach, στον Ravel ή Debussy, ένα μοτίβο για να ξεχάσουν τη μουσική της ορθόδοξης εκκλησίας και είναι έτοιμοι να δώσουν τα πάντα για να βάλουν στις βυζαντινές εκκλησίες και στα παρεκκλήσια το αρμόνιο και τα όργανα των δικών μας καθεδρικών ναών.

Δεν θα ήταν πολύ να πούμε για μερικούς πως έχουν κακό γούστο που έκαναν σπίτια που μοιάζουν με ουρανοξύστες, μέσα στη χώρα η οποία είχε ορίσει κάποτε ότι ο άνθρωπος πρέπει να είναι το μέτρο όλων των πραγμάτων^⟨17⟩. Θα επιθυμούσα ένας νόμος να καθόριζε το κυπαρίσσι, αυτό το δέντρο που είναι το μέτρο στην Αττική, ως το όριο του κάθε ψηλού σπιτιού και ότι η βάση του Παρθενώνα θα όριζε την κορυφή του πιο μεγάλου ύψους των σπιτιών της Αθήνας. Ορατός από όλες τις μεριές, ο Παρθενώνας, θα ήταν η συνείδηση των αρχιτεκτόνων και η συνείδηση όλων. Όχι, δεν είναι μέσα στην κοσμοπολίτικη Αθήνα που βρίσκει κανείς τον πιο αγνό ελληνισμό, αλλά η Αθήνα, χάρη στους θεούς, διατηρεί μέσα στα προάστιά της και στις λαϊκές συνοικίες τον ελληνισμό της παράδοσης. Και η πλημμύρα των προσφύγων του 1922 ήταν γι' αυτήν ασφαλώς μια σωτήρια ένεση αγνού αίματος.

Ο ελληνισμός είναι μια δύναμη δημιουργίας και άμυνας. Είναι όμοιος με αυτές τις δυνατές ελιές που δίνουν στον άνθρωπο το φύλλωμά τους, τον καρπό τους, το ξύλο τους και των οποίων οι ρίζες στεριώνουν στο έδαφος έτσι που οι θύελλες του ουρανού δεν μπορούν να ξεριζώσουν. Τρέφονται από τα μεγάλα στοιχεία της φύσης, τον αέρα, το φως, τη γη και το νερό. Μπορεί να αφήνουν στις θύελλες ένα κλαδί τους αδύνατο, στον κεραυνό τον ασβεστωμένο κορμό τους, αλλά πιο ισχυρές από το άπειρο σύμπαν που θέλει να τις αφανίσει, βασιλεύουν υπομονετικά με το αργυρό τους φύλλωμα, σύμβολο της ειρήνης, ευτυχισμένες στον κόσμο του ουρανού ψηλά και της γης χαμηλά.

Εμψυχωμένοι από αυτή τη δύναμη, οι Έλληνες της Μικράς Ασίας, ξεχώρισαν, ασφαλώς χωρίς συνείδηση αλλά με μια θαυμάσια διαίσθηση, την ακριβή διάκριση ανάμεσα στις έννοιες πολιτεία και έθνος^⟨18⟩. Η αρχαία πολιτεία (politeia) έγινε στους καιρούς μας η κοινότητα^⟨19⟩ η οποία πρέπει να αποτελεί ένα σύνολο που να μπορεί να ζήσει μόνο με τα δικά του μέσα, τα οικονομικά, πνευματικά και ηθικά. Αυτή ήταν η αρχαία ελληνική πόλη, αυτή ήταν η ελληνική Μικρασιατική κοινότητα. Ένα ελληνικό κύτταρο που ζούσε στο εσωτερικό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας τη βαθιά του ζωή. Καμία επαφή με το ελληνικό Κράτος της Ευρώπης. Αλλά ένας δεσμός αθέατος πιο δυνατός από την ισχύ των νόμων ή από τα φράγματα των συνόρων, ένωνε το διάσπαρτο ελληνισμό σε ελληνικό έθνος.

Αυτούς τους αόρατους δεσμούς προσπάθησαν συχνά να τους ονομάσουν, για να τους δώσουν μια αίσθηση πραγματικότητας: εκκλησία και γλώσσα. Είναι και οι δύο στέρεοι δεσμοί ή μήπως είναι συμπτωματικές προσδέσεις. Η γλώσσα πράγματι, μπορεί μερικές φορές να εξαφανίστηκε, αλλά οι Έλληνες τουρκόφωνοι μερικών πόλεων της Καππαδοκίας δεν έγιναν λιγότερο αυθεντικοί Έλληνες. Είναι άλλωστε η Εκκλησία που διατήρησε τον ελληνισμό και κάτι παραπάνω από την εκκλησία, ο Χριστιανισμός. Διότι ο χριστιανισμός στην Ελλάδα αντικαθιστώντας την ειδωλολατρεία που την βρήκε σε ένα τόσο υψηλό πνευματικό πολιτισμό δεν την ξερίζωσε αλλά την μπόλιασε για να την ξαναζωντανέψει.

Είναι αλήθεια πως ο Σωκράτης και ο Επίκτητος^⟨20⟩ στέκουν σαν δυο μεγάλοι πυλώνες πάνω στους οποίους στηρίχτηκε η πνευματική γέφυρα που συνδέει τον ελληνισμό των θεών της ειδωλολατρίας με τον ελληνισμό του Θεού των Χριστιανών. Τοποθέτησαν, πάνω από τους ανθρώπινους νόμους, τη θεολογική τάξη. Όρισαν, με θυσία της ίδιας της ζωής τους, την προτεραιότητα της αληθείας και την προτεραιότητα της ψυχής, την οποία αισθάνονται σαν μια σπίθα του θείου. Η περήφανη σκέψη τους δεν κατέστρεψε την Πολιτεία, αλλά αντίθετα την πλούτισε και την παρέδωσε στην αιωνιότητα. Δεν κατέστρεψε τον ελληνισμό, αλλά αντίθετα τον σταθεροποίησε στο μέλλον.

Μερικά αρχαία αγάλματα και τόσα θαυμάσια έργα, όπως ευτυχώς η Ακρόπολη, υπάρχουν ακόμη μπρος στα μάτια μας για να μας δείξουν σε ποιο βαθμό τελειότητας έφτασε η αρχαία Ελλάδα στη σφαίρα της τέχνης. Αλλά, αν ένας νέος κατακλυσμός καταπιεί τους ελληνικούς ναούς και τους δικούς μας καθεδρικούς αφήνοντας να επιζήσει μόνο η σκέψη του Σωκράτη, του Επίκτητου και του Χριστού, η Ευρώπη μπορεί ακόμη να δημιουργήσει τον πολιτισμό της πάνω στη σοφία του ενός στην ψυχή του άλλου και στο μήνυμα του Εσταυρωμένου. Το ελληνικό θαύμα είναι εκτός χρόνου και ύλης.

Αυτό το θαύμα το πραγματοποίησαν οι μικροσκοπικές ελληνικές κοινότητες. Όμως, η στρατιωτική καταστροφή του 1922, με μιας άδειασε τη Μικρά Ασία από τον χριστιανικό πληθυσμό της. Αυτές οι κοινότητες είχαν διατηρήσει τη γλώσσα και την ορθοδοξία σαν όργανα διαρκείας. Εκεί που η ελληνική γλώσσα έδωσε τη θέση της στην τουρκική, ο χριστιανισμός ήταν η βάση του ελληνισμού. Αλλά μέσα σ' αυτό το χριστιανισμό είναι εύκολο να διακρίνουμε τη συγκριτική ενέργεια του ελληνισμού. Ο θρησκευτικός συγκρητισμός έγινε αντί για τον συγκρητισμό της αρχαίας Ελλάδας. Η Παρθένος, μητέρα του Θεού, διαδέχεται την Παρθένο Αθηνά. Ο Χριστός απορροφά τη λατρεία του Διονύσου, του Ορφέα, του Άδωνη. Οι προφήτες και οι Άγιοι παίρνουν τη θέση των ηρώων: αυτά είναι εδώ τα αποτελέσματα του νου^⟨21⟩ του Έλληνα που μπορεί να θεωρεί το λόγο μέτρο όλων των πραγμάτων. Διότι, οριστικά, ο σημερινός Έλληνας, που γνωρίζει καλά τη γλώσσα του, ξαναβρίσκει χωρίς κόπο στις λέξεις Μούσα και μέτρο την ίδια ρίζα. Και γ' αυτόν, το πνεύμα της σοφίας φυσά πάντα εκεί που θέλει.

Φρόνηση είναι το να μην αφήνεται κανείς να γελιέται από τα φαινόμενα, είναι να ξέρει να ταξιδεύει κόντρα στους ανέμους και στις θύελλες, είναι να μπορεί να αμύνεται επιδέξια εναντίον των μυστηρίων του αγνώστου. Φρόνηση είναι να μπορεί να παίρνει από αυτή την εφήμερη ζωή όλα αυτά που μπορεί να του δώσει χωρίς γι' αυτό να υποτάσσεται στην αιωνιότητα του μηδενός. Φρόνηση θεωρητική και ωφελιμιστική, καλή υπολογίστρια. Σκληρή σαν τις πέτρες που έσπειρε ο Δευκαλίων, ύστερα από τον κατακλυσμό, στην άγονη γη για να κατοικηθεί από τους ανθρώπους. Έτσι, οδηγημένοι από το πνεύμα, καθώς ο Οδυσσέας από την Αθηνά, μπορούμε να παρακολουθήσουμε χωρίς μεγάλους κινδύνους την παράξενη ανθρώπινη περιπέτεια.

Υπάρχει κάτι το βέβαιο σ' αυτόν τον κόσμο; Η ίδια η επιστήμη, παρά τις καταπληκτικές προόδους, βρίσκεται πολύ μακρυά από το να αποσπάσει το μεγάλο μυστικό. Και εφόσον οι άνθρωποι στο όνομα της επιστήμης έχουν την πρόθεση να αντικαταστήσουν το γνωστό, αιτία περισσότερο κακού παρά καλού, με ένα άγνωστο που δεν ξέρουμε τί φέρνει μαζί του, ο σοφός διστάζει.

Ο λαός συγκρατεί μια εκπληκτική συλλογική σοφία που στηρίζεται πάνω στην τεράστια πείρα της γλώσσας και των παροιμιών, όπως ο Ανταίος στη γη. Διότι μέσα στη γλώσσα κατ' αρχήν και μέσα στη σοφία των παροιμιών, οι αναρίθμητες γενεές που πέρασαν έχουν αποθηκεύσει τις γνώσεις τους και τη βεβαιότητά τους. Διότι είναι μέσα στους ιερούς κανόνες που ορίζουν τη ζωή του καθενός μας και όλων μας, ζωή ατομική, ζωή κοινωνική, ζωή θρησκευτική. Υπεράνω και πέραν των γραπτών νόμων υπάρχει ο άγραφος νόμος ο οποίος έχει βαρύνουσα ισχύ για την κρίση των δικαστηρίων όλων των χωρών, όλους τους περασμένους αιώνες.

Αν από ένα λαό σε άλλο, από μια φυλή σε άλλη, συνεπώς από μια γλώσσα σε άλλη υπάρχουν λέξεις με διαφορετική έννοια για μια σημαντική ιδέα, αυτό είναι το αποτέλεσμα μιας διαφοράς στην αρχική σύλληψη των πραγμάτων. Διότι η γλώσσα ενός λαού εκφράζει τη φιλοσοφία του. Μου αρέσει να βλέπω τους Έλληνες να ονομάζουν τη θρησκεία τους με μια λέξη, η οποία από την ετοιμολογία της μοιάζει να μου προκαλεί ταραχή ή και συγκίνηση, ενώ οι Ρωμαίοι δεν αισθάνονται παρά ένα δεσμό. Δοκιμάζω, κάθε φορά που το σκέπτομαι, ένα αίσθημα εκπλήξεως όταν συγκρίνω τη λέξη πόντος^⟨22⟩ που παριστάνει τη θάλασσα μια γέφυρα που ενώνει τα νησιά και τις ηπείρους και τη λέξη pons (γέφυρα) που οι Λατίνοι περιόρισαν στην ιδέα του μέσου για να διασχίσουν ένα ποτάμι. Έχει σημασία, και δεν πρέπει να παραλείψουμε, ότι για ένα Έλληνα του 1951, όπως και στα χρόνια του Πλάτωνα, η λέξη λογική παράγεται από τη λέξη λόγος, αρθρωτή ομιλία, η λέξη ηθική από τη λέξη ήθος^⟨23⟩ που σημαίνει μερικές φορές και συνήθεια, αλλά επίσης και τον χαρακτήρα. Καθώς και το συνώνυμο έθος^⟨24⟩ από το οποίο παράγεται η λέξη έθνος^⟨25⟩. Το έθνος και η φυλή ορίζουν την κοινότητα των χαρακτήρων και των εθίμων.

Τον ελληνισμό, πέραν του ό,τι ενώνει το σύνολο των κοινών χαρακτήρων όλων των Ελλήνων, τον εντοπίζουμε μέσα στην ελληνική γλώσσα. Που τη βρίσκουμε, διατηρημένη εκπληκτικά ζωντανή δια μέσου των αιώνων, με όλες τις φωνητικές, μορφολογικές, συντακτικές, λεξιλογικές αλλαγές τις οποίες φέρνει αναγκαστικά η ζωή ενός λαού. Αυτή η γλώσσα, φερμένη από την ιστορία, κάτω από εναλλαγές κοινωνικές και θρησκευτικές, εξακολουθεί να εκφράζει την ελληνική σύλληψη του κόσμου. Η ελληνική φιλοσοφία προκύπτει από όλα τα λεκτικά μνημεία του ελληνικού λαού που βρίσκονται στη Μικρά Ασία είτε στην ηπειρωτική Ελλάδα είτε στο ευρωπαϊκό αρχιπέλαγος: λαϊκά τραγούδια, διηγήσεις, έπη, δοξασίες, προλήψεις, παροιμίες. Αλλά η παροιμία έχει το πλεονέκτημα να μας δίνει την ελληνική φιλοσοφία σε μικρογραφία συχνά συναρπαστικά. Και μπορώ να παρατηρήσω ότι ο Έλληνας, ενισχύεται από τις θρησκευτικές λειτουργίες που εκπληρώνει, αλλά επίσης με τη σοφία των προγονικών λόγων, προστατεύεται από τις μεταφυσικές ανάγκες.

Η μεγάλη πρόκληση είναι το ζην. Το μεγάλο μυστήριο είναι να πάψει να ζει. Το να υποταχθεί ο Έλληνας στις μυριάδες επιταγές των τελετών και των εορτών της εκκλησίας, σημαίνει να εξασφαλιστεί απέναντι στις αντιξοότητες της ζωής και στο μυστήριο του θανάτου. Η ζωή είναι σκληρή. Πρέπει κάθε στιγμή να παλεύεις εναντίον των αντιθέσεων του περιβάλλοντος: του εδάφους, του κλίματος, των πραγμάτων, των κτηνών, των φιλικών αδελφών, των εχθρικών αδελφών. Να αντιμετωπίζεις γεννήσεις, θανάτους, ασθένειες, τα πάθη της ψυχής, τον Θεό και τους δαίμονες. Η ζωή είναι μια πάλη μεταξύ των γιγάντιων υπερδυνάμεων του σύμπαντος. Η παροιμία, έκφραση της λαϊκής σοφίας, είναι μια δύναμη για τον αμυντικό αγώνα. Είναι η ασπίδα του πνεύματος. Αλλά είναι επίσης η ψυχή που επιζεί από τους πιο μακρινούς προγόνους. Όπως η θρησκεία, ενώνει μεταξύ τους τις αναρίθμητες γενεές των ανθρώπων, περισσότερο μέσα στο χρόνο παρά στον τόπο. Η παροιμία βεβαιώνει το λαό για την ορθότητα της λογικής του, εφόσον προσφεύγει στην αλήθειά της όσο υπάρχει ο κόσμος και προπαντός όσο υπάρχουν άνθρωποι που την πιστεύουν. Έτσι, περνάει χωρίς διακοπή, από τη θρησκεία στη σοφία των παροιμιών, πότε στηριζόμενος στην πρώτη, πότε προστρέχοντας στη δεύτερη. Η μια συμπληρώνει την άλλη καθώς κάνουν τα χέρια μεταξύ τους. Έτσι, ο λαός περνάει γαλήνια το χρόνο της ζωής του. Και νιώθοντας νικητής μέσα στη διάρκεια του χρόνου, ο λαός παραδίδει στην ανωνυμία το μυστικό της διπλής του πείρας.

Χαμένα στις τραχιές εκτάσεις των υψιπέδων της Καππαδοκίας, τα Φάρασα, στα βάθη της Μικράς Ασίας, παρέμειναν μια εστία ελληνισμού. Εκεί πέρα, δεν είναι πλέον Ευρώπη, είναι Ανατολή. Παρά ταύτα τα Φάρασα είναι το προκεχωρημένο φυλάκιο της Ευρώπης. Η Παροιμία, είναι το αίσθημα μεταφοράς πάνω στα ακούσματα, η μυστηριώδης ψυχή που κυβερνά το καθαρό και ακριβές πνεύμα. Είναι επίσης η ραφιναρισμένη ποίηση που κυβερνά περισσότερο την καρδιά παρά το νου. Ωστόσο, οι παροιμίες των Φαράσων, από τις οποίες σημαντικός αριθμός χωρίς αμφιβολία θα έχουν το αντίστοιχό τους στα τουρκικά, μου φαίνονται πολύ λίγο ανατολίτικες στο σύνολό τους. Επειδή δεν μπορούμε εδώ να κάνουμε μια συγκριτική μελέτη, εφόσον δεν κατέχουμε τα στοιχεία, σημειώνουμε απλώς τα χαρακτηριστικά όρια του φαρασιώτικου πνεύματος...

Ο κόσμος συνίσταται από άτομα, κύτταρα τα οποία διακρίνονται μεταξύ τους, που δύσκολα ενώνονται, δύσκολα συνεννοούνται και ζουν μέσα σ' ένα συνεχή συμβιβασμό. Με την κοινή λογική, τις πράξεις μας πρέπει να τις οδηγεί το δίκαιο.

Κάθε πληροφοριοδότης που πεθαίνει είναι μια δάδα του ελληνισμού της Μικράς Ασίας που χάνετε για πάντα... Για μένα, αν τουλάχιστον δέκα συλλογές αυτού του είδους εκδοθούν, δίνοντας δέκα χιλιάδες παροιμίες της Μικράς Ασίας, τότε θα είναι δυνατό να σώσουμε τη σοφία των Ελλήνων της Ανατολής. Και αν τις συγκρίνουμε με τις παροιμίες της ηπειρωτικής Ελλάδας αλλά και με τις ίδιες των αλλογενών πληθυσμών της Μικράς Ασίας, δηλαδή τελικώς με αυτές των προγόνων, της εποχής του Βυζαντίου και της Αρχαιότητας, θα έχουμε μια πλήρη εικόνα. Ωστόσο, από αυτά που έχουμε μπορούμε να πούμε ήδη ότι οι παροιμίες των Φαράσων δε διαφέρουν σε τίποτε από εκείνες της ηπειρωτικής Ελλάδας. Με την ευγλωττία τους, αυτοί οι εκλεκτοί Έλληνες που ζούσαν τη σκληρή ζωή των υψηλών οροπεδίων και των βουνών, εκδηλώνουν τις έννοιες του μέτρου, του ωραίου του αληθινού του ανθρώπινου και του θείου. Μαζί με το πνεύμα του σεβασμού και της ειρωνείας μ' έκαναν να γράψω προηγουμένως ότι τα Φάρασα παρέμεινα μια εστία ελληνισμού.”