B Ç D G J Q Ü Α Β Γ Ε Ζ Η Θ Ι Κ Λ Μ Ν Ο Π Ρ Σ Τ Φ Χ Ω
Λ Ε Ξ Ι Λ Ο Γ Ι Ο Σ Υ Λ Λ Η Σ , Α Ρ Α Β Α Ν & Γ Ο Υ Ρ Δ Ο Υ Ν Ο Σ
Το Κ. Μ. Σ. εντόπισε 83 ελληνικές κοινότητες στην Καππαδοκία και μελέτησε τις 81. Οι μισές περίπου ήταν ελληνόφωνες ή δίγλωσσες και οι λοιπές τουρκόφωνες. Τα ελληνικά (Καππαδοκικά) που μιλούσαν οι Ρωμιοί διέφεραν από κοινότητα σε κοινότητα και οπωσδήποτε σε μεγάλο βαθμό από τα ελληνικά της Πόλης και των κοινοτήτων της Ιωνίας (Σμύρνης, Κυδωνιών, κλπ). Όσο μακρύτερα ήταν οι ελληνικές κοινότητες από τα μεγάλα αστικά κέντρα, όπου πλεόναζαν οι Τούρκοι, τόσο λιγότερη ήταν η επίδραση της τουρκικής γλώσσας. Τα Φάρασα ήταν απομονωμένα, μακρυά από αστικά κέντρα (ελληνικά και τουρκικά) και γι αυτό το λόγο η Φαρασιώτικη διάλεκτος, σε σύνταξη και λεξιλόγιο είχε τις λιγότερες προσμίξεις και ήταν πιο κοντά στη νέα ελληνική. Δεν είχαν ούτε Τούρκους, ούτε τουρκόφωνους Ρωμιούς στα Φάρασα και στις αποικίες τους. Παραθέτουμε το λεξιλόγιο από τα κείμενα που προέρχονται από τις κοινοτήτες Σήλλης, Αραβάν και Γούρδουνος. Δίνουμε την ερμηνεία των λέξεων οι οποίες θεωρούμε πως θα είναι άγνωστες στο μη ειδικό αναγνώστη. Για λόγους τεχνικούς, στον ίδιο πίνακα περιλαμβάνονται λέξεις από διαφορετικά ιδιώματα.
Η Προφορά των επιπλέον γραμμάτων, πέραν του λατινικού αλφαβήτου, που χρησιμοποιούνται στις τουρκικές λέξεις είναι:
C , c = τζ, Ç , ç = τσ, Ö, ö = οε, Ü, ü = u γαλλ, Ğ, ğ = γ, G, g = γγ Y, y = γ λεπτό, Ş, ş = σ παχύ, Ι, ι = ι παχύ, û, ê, î, â προφέρονται λεπτά
B
bάρης πάρεις, παίρνω (άντρα)
bασ κά άλλο > τ. başka, ξεχωριστός
bατίρσεν βύθισε > τ. batırılmak
bοίκουμ κάνουμε > ποιώ
bουdαχçίρε κλαδευτές, ξυλοκόποι > τ. butak-cι, butak = κλάδος δέντρου
bουζουλdά χαλάει / ξεγράφει > τ. bozulmak
Ç
çαννό μωρό / ανόητος
çη τη
çημ την
çι γιατί, τί, της
çιράς φως, δαδί, λυχνάρι > περσ. çιra,
çιρπί, το προσάναμμα / σπίρτο > αραβ. kibrit
çις τις, ποιος
çο τί
çονgιάν ό,τι κι αν
çόπια, τα ξυλάκια / σκουπίδια > περσ. çöp
çύρπισεν προσπάθησε > τ. çırpınmak = σφαδάζω, συσπώμαι
D
düσüνdüζε διαλογίζεται > τ. düşünmek, σκέφτομαι
dαdί, το δαδί
dαχçύλια, τα δάχτυλα
dεγί, dεΐ να πούμε / δηλαδή, τάχα > τ. demek = λέγω
dελήqανους νεαρός > τ. deli-ganlı, deli / τρελός, παλαβός, gan / αίμα
dεμέκ να πούμε / δηλαδή > τ. demek = ομιλώ
dεν δεν
dεριά ύστερα
dιλενjής ζητιάνος > τ. dilenci
dιλέψουμ θρέψουμε > τ. dilenmek = επαιτώ / ψωμοζώ
dιλκίς, ο αλεπού > τ. dilki
dογρού ευθεία > τ. doğru
dόπουν, το τόπος
G
güζüλμάς δεν γράφει > τ. yazılma, αναγραφή
gαϊχιού ελαφιού > τ. geyik = ελάφι, το
gονώσε γνώρισε / ενημέρωσε
gόρ, gόρη, η κόρη
J
jαdέ, η χαζή > τ. zade = παιδί, μωρό
jης της
jιέρ, το συκώτι, σπλάχνο > περσ. ciğer
Q
qαβάχ, το καβάκι / λεύκα > τ. kaνak
qαζανdέρζα αποφέρω / κερδίζω > τ. kazandırmak
qανdάρι, το ζυγαριά, στατήρας (40 οκάδες) > αραβ. kantar
qαπάçεν καπάκωσε > τ. kapaklanmak
qαπάχ, το καπάκι > τ. kapak
qαρά, η γυναίκα > τ. karι, γριά
qeπ-qeρμιζί κατακόκκινο > αραβ. kιp-kırmızı
qeρμιζί, ο, η, το κόκκινο > αραβ. kırmızı = ερυθρός
qοjακλαdά αγκαλιάζει > τ. kucaklamak
qουβράνσεν κουλουριάζομαι > τ yuvarlaklaşmak
qουτί, το κουτί, κιβώτιο (κύτος)
Ü
üçüνjü τρίτος > τ. ücüncü
Α
αçάς, ο, η εκείνος, αυτός
αçού αυτού
αdέ αυτός – η - ο
αdιμερί ολόγυρα
αqαλούσσα, η μυαλωμένη > αραβ. akıl-lı, akıl = μυαλό, λογική.
άμμα όμως > τ. amma
ανgλάçε, ανgλάdισε κατάλαβε > τ. anlamak = καταλαβαίνω
αναμbρό ανά εμπρός / προηγουμένως
απερά από εδώ
απέσ' από μέσα
άρωπος, ο άνθρωπος
αψουçικανάς κάπως γρήγορα, αψά, γρήγορα
ας να
άψουν ανάψουν
Β
βαβάς πατέρας
βαήνεν (τα) έβαζε
βάκε ανέβηκε, βαίνω
βαλ βουβάλι,
βέμbει πέμπει / στέλνει
βεράν'ι ερείπιο / χάλασμα > περσ. viran
βιριάτι φωνάζει, βιριάζω = φωνάζω, (προσ)καλώ
Γ
γαϊρü πλέον > αραβ. gayrι (αποδεκτό)
γιαζιλάν γραπτό / πεπρωμένο > τ. yazılı
γιαραdές ωφελείς > τ. yaramak
γιουκούνν'ει ακούει
γουμάρι γαϊδούρι / ένα φόρτωμα (όσο σηκώνει ο γάιδαρος)
γροικά καταλαβαίνει / γνωρίζει / (α)γροικώ
γυο δυο
Ε
ε, εν αν
έdεκαν έθεσαν / έβαλαν > βυζ. θέτω > αρχ. τίθημι
έgνωσα ενημέρωσα, γνώρισα
έγερ αν > τ. eğer
εϊλίκ καλοσύνη > τ. iyilik
είρε είδε
έμασι έμαθε
ένdαν έγιναν
ενίσκιτι γίνεται
ενίσκουντι γίνονται
εννά γεννά
έννε έγινε
έπιασε έπιασε τόπο / έβαλε στη θέση του
έπκαν εποίησαν / έκαμαν
έπκε εποίησε, έκανε
έπκεν ήπιε
έρç έρθει
ερά εδώ
ετά αυτή
ετιά ετούτα, αυτά
ετός αυτός
έφκι έφτασε / έγινε
Ζ
ζάεις κάνεις
ζηρμουννά λησμονεί
ζουλιά δουλειά
Η
ήνgρεψε γύρεψε
Θ
θωρώ βλέπω, θεωρώ
Ι
'ι είναι
ιμνιά μία / κάποια, κάποτε
ινgιάν αν και, γιατί, οσάν
ιρέα ιδέα / μνημονικό
ιρνιό δύο
ισμάνι μετανιωμένος, πισ μάνι > περσ. pişman
Κ
κöτία κακά / χαλασμένα > τ. kötü, κακός
καράκ κρέας
κατόψα κατά όψη, κατεπάνω
κέσgε μακάρι, είθε > τ. keşke
κό δικό (του)
κοιμερώ κοιμηθώ
κορίς κορίτσι
Λ
λαεί λέει
λαειννόνjισκι λέει ακατανόητα / παραμιλάει, ελεεινολογεί
λαΰνια λαγίνια / στάμνες
λερό νερό
λεχ λέει
λίσκο λίγο (λιγούτσικο)
Μ
μυριολογίσκι λέει μύρια / μυριολογάει
μαç – μαύρο κατάμαυρο, μαç / επιτατικό μόριο
Ν
νάç να / πώς / γιατί
'νε είναι
'ναίκα γυναίκα
νάφτει ανάβει
Ο
όcι ότι
οjάqe τζάκι / σωρός ξύλα για άναμα > τ. oçak
όν όπου
όνdε(ν) όταν
ορνία όρνεα / όρνιθες / κοτόπουλα
ουçούρdουζεν πετώ / πεταρίζω > τ. uçurmak
οφίρ όφις / φίδι, οφίρκι = φιδάκι
Π
παιριά παιδιά
πάιχ πάει (στον αγύριστο)
παλτά τσεκούρι > τ. balta
παραπάς μεταφέρεις, παρά πας
παρέα παράδες > περσ. para ( το 1/40 του τουρκικού νομίσματος)
παρεδόθη παραδόθηκε σε άντρα / παντρεύτηκε (η γυναίκα)
πατισά χς σουλτάνος / βασιλιάς > περσ. Padişah
πεζ μάν'ης μετανιωμένος, ισμάνι, πισ μάνι > περσ. pişman
πηρπήγην πήρε πήγε
πισίκα γάτα
πλεμνίσκει πλέον μένει
πλερούται τελειώνει, πληρούται
ποçίς ποτίσει
ποικ έκανε, αόριστος του ποιώ, ποίκα
ποίσ η ποιήσει / κάνει,
ποτινgιαν όποτε κι αν
πράγια ποδάρια
πράχ πόδι
Ρ
ρε, ρεμ, ρεν δεν
ρι ή να δει
ριούμ δούμε
ρω εδώ
ρω ρωτά
Σ
σακούται τσακίζεται, σπάζει
σάλσε έστειλε, στείλε > τ. salmak εξαπολύω, ελευθερώνω
σάλτα αμόλα, σαλτάρω
σε θα
Σεγός Θεός
σέκν’ει θέτει / τοποθετεί
σ ιν'ίσκουνdιγίνονται / οριμάζουν
σκιάρης σκιά, σκιάδιο
σόνgρα ύστερα > τ. sonra
σπίçιν σπίτι
σταχτητjής πουλάει / καθαρίζει τις στάχτες / καθαρίζει καπνοδόχους
στέγνουν στέκονται
σύρα θύρα / πόρτα
σωρεί θωρεί / βλέπει
σωρόβγουσ ι σωρεύουσι / μαζεύουν,
σωρούσ ι θωρούσι / βλέπουν
σωρόφ μαζεύει
Τ
ταqτιρdέ στο πεπρωμένο > αραβ. takdir, μοίρα
τάβρισε τράβηξε
τέκα δέκα
τεπτιλdέ στη δικαιοσύνη, τ. tebtil ανατροφή στο δίκαιο, tebdil μεταμφίεση
τούçι αυτή
τουτουνών αυτών
τρανά κοιτάζει / βλέπει, τηρεί
τράνσαν παρατήρησαν
Φ
φçάνουσ ι φτιάνουσι / φτιάνουν
φçείρσε φθείρισε / ξεψείρισε
φάξει σφάξει
φίνικα, φύνικα κυνάριο / κουτάβι > αρχ. κύων < κυνικός
φσ άχ αγόρι, παιδί > τ. uşak = υπηρέτης
Χ
χαϊβάνι ζώο οικόσιτο (υποζύγιο) > αραβ. hayvan
χάπις φυλακή > αραβ. hapis
χέμκι αλλά και > περσ. hem
χέριφος άνθρωπος > αραβ. herif
χιωρώ θεωρώ / βλέπω
χoσ άσσα συμπαθητική / όμορφη > περσ. hoş
Ω
ωζ ως, όσο